"Το χαμένο μπλουζ" του Μίμη Ανδρουλάκη

Της Χρυσάνθης Ιακώβου / Αναδημοσίευση από το περιοδικό periou.gr

Ο Μίμης Ανδρουλάκης στο "Χαμένο Μπλουζ" (Εκδόσεις Καστανιώτη, 1997) επιχειρεί να κάνει τον απολογισμό μιας ολόκληρης γενιάς, περνώντας μέσα από υπαρξιακά μονοπάτια και συνδέοντας τις προσωπικές ιστορίες των ηρώων του με την ίδια την Ιστορία. Ο κεντρικός ήρωας του, ο Δημήτρης, περασμένα πενήντα πλέον, θα επιστρέψει νοερά τριάντα χρόνια πίσω, τότε που ήταν ενεργό μέλος αντιστασιακής οργάνωσης επί δικτατορίας, όταν θα δεχτεί πρόσκληση από κάποιο πρόσωπο του παρελθόντος του για να ταξιδέψει στην Αμερική.

Το βιβλίο κινείται συνεχώς μεταξύ παρόντος και παρελθόντος, ξεδιπλώνοντας παράλληλα το τότε και το τώρα, σαν δύο αφηγηματικά κομμάτια που συμπλέκονται, αλληλοφωτίζονται κι όπου το ένα ερμηνεύει και διασαφηνίζει το άλλο. Με τη διαρκή εναλλαγή, από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, του α' ενικού προσώπου με το γ', φαίνεται σαν έχουμε μία ιστορία δύο ταχυτήτων, που αλλού μάς δίνεται ως βίωμα και προσωπική μαρτυρία και αλλού ως αντικειμενική και αποστασιοποιημένη καταγραφή.

Ο συγγραφέας θα περιγράψει αναλυτικά τα γεγονότα της αντίστασης, όχι όπως συνέβησαν σε εθνικό επίπεδο, αλλά όπως τα βίωσαν οι ήρωες του: η σύσταση της οργάνωσης, ο αρχηγός, τα μέλη, τα σχέδια, τα όνειρα, οι ιδεολογίες, οι συγκρούσεις, οι έρωτες, οι συλλήψεις. Όση έμφαση δίνεται στα ίδια τα γεγονότα, άλλη τόση δίνεται και στην εσωτερική δυναμική της ομάδας. Συνεπώς, ο Μίμης Ανδρουλάκης δεν ενδιαφέρεται να γράψει ένα βιβλίο ιστορικό˙ η Ιστορία λειτουργεί περισσότερο ως καμβάς, πάνω στον οποίο χαράχτηκαν οι πορείες της ζωής των ηρώων του.

Κι έτσι ερχόμαστε στο σήμερα, γύρω στα τριάντα χρόνια μετά, με τους ήρωες ανεξίτηλα σημαδεμένους από εκείνο το κομμάτι του παρελθόντος τους, όχι από τις συλλήψεις και τα βασανιστήρια, αλλά από την απώλεια του αλλοτινού οράματός τους, από την απώλεια της νιότης τους και της ορμής τους. Δεν πρόκειται για κάποιου είδους διάψευση σε επίπεδο κοινωνικό ή πολιτικό, είναι καθαρά μια υπαρξιακή διάψευση από τη σκληρή διαπίστωση ότι εκείνη ήταν η καλύτερη φάση της ζωής τους που δεν μπορεί να επαναληφθεί ούτε να δικαιωθεί από την μετέπειτα πορεία τους.

Οι ήρωες του "Χαμένου Μπλουζ" βουλιάζουν στη νοσταλγία, στο ανικανοποίητο και στη ματαίωση και βρίσκονται σε μια ατελείωτη προσπάθεια "επανεφεύρεσης" του εαυτού τους. Ο Μίμης Ανδρουλάκης εκμεταλλεύεται την ελληνική ιστορία για να αφηγηθεί το μεγαλύτερο ανθρώπινο δράμα, αυτό της αποτυχημένης απόπειρας αυτοπραγμάτωσης, και στηριζόμενος σε αυτό επιχειρεί να ερμηνεύσει την ψυχοσύνθεση της γενιάς του.

Το "Χαμένο Μπλουζ" κινείται σε πολλά επίπεδα και ανοίγεται σε πολλά πεδία, διατηρώντας ωστόσο μια αξιοθαύμαστη ισορροπία και αρμονία. Ιστορικά γεγονότα, ψυχολογικές αναλύσεις, υπαρξιακές αγωνίες. Χαρακτήρες βασανισμένοι, τσαλακωμένοι, απόλυτα οικείοι. Δεκάδες ανθρώπινες ιστορίες, τόσο των κεντρικών προσώπων, όσο και των δευτεραγωνιστών. Έντονος ερωτισμός, διάχυτη αισθησιακή ατμόσφαιρα. Όλα αυτά συνδεδεμένα με μεγάλη μαεστρία και με λόγο σαγηνευτικό που καθιστούν το βιβλίο μια γνήσια λογοτεχνική απόλαυση.

"Μοντέρνα ενοχή", του Χρήστου Κούκη

Της Χρυσάνθης Ιακώβου / αναδημοσίευση απο το περιοδικο Fractal

 

(…) άλλωστε ο Παράδεισος έχει μια γεύση αποτυχίας, αυτή είναι και η αξία του (…)

 

Είναι κοινωνική η ποίηση του Χρήστου Κούκη; Είναι υπαρξιακή; Είναι ερωτική; Είναι όλα αυτά μαζί. Τα 32 ποιήματα της τελευταίας ποιητικής του συλλογής "Μοντέρνα ενοχή" (Εκδόσεις Κέδρος, 2018), περνούν από το ένα θέμα στο άλλο, αγγίζοντας ταυτόχρονα πολλά ζητήματα, έχοντας όμως ως κεντρικό άξονα τον άνθρωπο: ο άνθρωπος που έχει χρέος απέναντι στην κοινωνία, ο άνθρωπος που κουβαλάει μια πληγή, ο άνθρωπος που πρέπει να αναμετρηθεί με την εαυτό του και να φτάσει στην αυτογνωσία.

 

Θερινό ηλιοστάσιο

Πρώτη μέρα του καλοκαιριού, πρώτη δικαίωση

για την επίμονη αθανασία

ο χρόνος δεν κυλάει, ο χρόνος μάς κυλάει

Το γαλάζιο είναι και η μόνη πληροφορία για τον χαρακτήρα του Θεού

το αλάθητο είναι και η μόνη αμαρτία για το σώμα

Αν δεν γράφονταν ωραίες τραγωδίες, δεν θα χτίζονταν ωραία θέατρα

σαν αυτό που πίσω του ο ήλιος τώρα δύει, δύει στην επίπονη αθανασία

Δική μας η νύχτα και τ' άστρα που θα πέσουνε δικά μας

τόσοι λαμπεροί τρόποι να πονέσουμε, να διαβούμε

την αθέατη πλευρά του κόσμου, να γλιτώσουμε

Πρώτη μέρα του καλοκαιριού, πρώτο τραγούδι

 

Απόψε παραλίγο να μην επιστρέψουμε στην κανονική ζωή

ίσως αύριο να σταθούμε πιο τυχεροί

 

Η ποίηση του Χρήστου Κούκη είναι μια αναζήτηση, είναι μια κριτική ματιά απέναντι στην κοινωνία, είναι και μια αποδόμηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Γράφοντας άλλοτε στο πρώτο ενικό πρόσωπο και άλλοτε σε πρώτο πληθυντικό, κάνει απολογισμό (Ταξίδεψα τη ζωή μου, αυτό γύρεψα και θέλησα / Ένα τυχερό παιδί που αντιμιλάει στους γονείς του / και ρίχνει τα χρόνια του σπορά στο φρέσκο χώμα), καταλήγει σε συμπεράσματα (Παράξενοι που είμαστε οι άνθρωποι / άλλος παραβγαίνει μ' ένα καράβι κι άλλος πνίγεται σε μια ζωγραφισμένη θάλασσα / κι όταν μια νύχτα όλους μάς τυλίξει ένα λευκό σεντόνι / άλλοι γινόμαστε άγγελοι και άλλοι φαντάσματα), προτρέπει μαζικά για κινητοποίηση, έχοντας ως στόχο πάντα τη βελτίωση, τόσο του εαυτού μας όσο και της κοινωνίας.

 

Παραβολή

…Και λάλησε ο πετεινός, μα κανείς δεν μας ρώτησε τίποτα

Τι θ' απογίνουμε χωρίς κάτι σπουδαίο να αρνηθούμε

 

Μιας κοινωνίας η οποία βρίσκεται σε πλήρη αποσύνθεση, πάσχει, κυβερνιέται από ανάξιους (Κοιτάζω την αυγή, κοιτάζω το έθνος και ξέρω / καλά πως δεν κάνω για νικητής, δεν είμαι πρώτο θέμα / Αυτός ο τόπος δεν πέφτει για ύπνο με τη συνείδηση καθαρή / Τι είδους άνθρωποι μας ξελόγιασαν και νύχτωσε / έτσι άγρια κι απότομα / Τι είδους άνθρωποι γίναμε κι εμείς και νύχτωσε / χωρίς μια μάχη, μια μνήμη). Η έννοια αυτή διατρέχει ολόκληρη τη συλλογή, όχι όμως ως μια οργισμένη φωνή, αλλά ως την ψύχραιμη επίγνωση μιας κατάστασης που πρέπει να αλλάξει. Βρισκόμαστε στο τέλος μια εποχής; Ναι, βρισκόμαστε. Ωστόσο, η ποίηση του Χρήστου Κούκη κάθε άλλο παρά απαισιόδοξη είναι: έχει αφήσει μια χαραμάδα ελπίδας, από όπου θα έρθει η αλλαγή.

 

Ναι

Όχι, όχι δεν είναι το τέλος

κάπου σε κάποιο μέρος ένας νέος δεν ενδίδει στα σχέδια των μεγάλων

και ο κόσμος όλος κοιτάζει και παρακολουθεί με λαχτάρα και ελπίδα

 

Στο ποιητικό σύμπαν του Χρήστου Κούκη κυριαρχεί έντονα η έννοια της φύσης, την οποία χρησιμοποιεί είτε συμβολικά είτε ως παρομοίωση είτε για να δημιουργήσει μια μεγάλη αντίθεση με την έννοια της κοινωνίας που βρίσκεται στην απόλυτη φθορά και διαφθορά.

Και ενώ από τη μια έχουμε την κοινωνία και τον κόσμο, από την άλλη έχουμε τον ερωτευμένο άνθρωπο. Με γλώσσα απλή, αλλά με στίχους πολύ δυνατούς, ο Χρήστος Κούκης περιγράφει έναν έρωτα καθαρό, απόλυτο, βαθύ, άλλοτε ως καταφύγιο και άλλοτε ως πληγή.

 

A.D.

Όπου σ' αγαπάω υπάρχει αγωνία

προχωρημένη νύχτα στα χέρια μιας ημέρας

ποτέ κανείς δεν είναι προετοιμασμένος για την ομορφιά

γι' αυτό έχουμε τον έρωτα και τη μουσική

Είσαι η μόνη που ξέρω όταν είμαι ο εαυτός μου

 

Ας ερωτευτούμε ή ας καούμε, το ίδιο σπουδαίο είναι

μη μείνουμε όμως μόνοι, με την Ιστορία παραμάσχαλα σαν χτεσινή εφημερίδα

ο κόσμος φοριέται και απ' την ανάποδη, αρκεί να μη βάζεις ταμπέλες

Ας ερωτευτούμε, μια και στις πιο άγριες στιγμές μας ωραιότερο σημάδι είναι ο πόνος

και το πρώτο του μάθημα είναι η έλξη των πραγμάτων

Ας καούμε, μια και θα μπορούσαμε να τα έχουμε όλα, μα προτιμήσαμε ο ένας τον άλλο

και την περήφανη πείνα του φιλιού

 

Ας ριχτούμε χαμηλά μόνο για ένα πεσμένο άστρο, μόνο για το σπασμένο γυαλί του κόσμου

άλλο μη νιώθουμε άγνωστοι μέσα στα λάθη μας

Ας γεμίσουμε το ποτήρι του χρόνου με σημάδια από χέρια και χείλη

κι ας μας προσάπτει το κράτος, ας μας προσάπτει

κανείς δεν μας ζήτησε, στ' αληθινά, τη γνώμη μας ποτέ

 

Είμαστε πλούσιοι κατά τέτοιο τρόπο που καμία τράπεζα δεν μας καταδέχεται

ας ερωτευτούμε ή ας καούμε, το ίδιο σπουδαίο είναι

Στη γλώσσα που σ' αγαπάω, τα δάκρυα είναι υγρό πυρ

"Μικρά μνημόσυνα" της Νίνας Κουλετάκη

Της Χρυσάνθης Ιακώβου/ αναδημοσίευση απο το περιοδικό Fractal

Τα "Μικρά Μνημόσυνα" της Νίνας Κουλετάκη (Εκδόσεις Bibliothèque, 2018) είναι ένα ιδιαίτερο βιβλίο. Είναι δύσκολο να το εντάξεις σε ένα συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος. Είναι διηγήματα; Ναι, μιας και το βιβλίο αποτελείται από αυτόνομα κείμενα της μιας και των δύο σελίδων. Είναι μυθιστόρημα; Ναι, αφού όλα τα κείμενα έχουν κοινό σημείο αναφοράς και δεν είναι παρά πτυχές της ίδιας θεματικής. Είναι ένα σύνολο φιλοσοφικών στοχασμών; Ναι, είναι.

Τα "Μικρά Μνημόσυνα" είναι μια καταγραφή. Καταγραφή των συζητήσεων της ηρωίδας μας με τον ψυχίατρο της, καταγραφή των ονείρων της, καταγραφή των σκέψεων της. Έχουμε έναν κατακερματισμένο ψυχισμό σε ένα κατακερματισμένο βιβλίο.

Η ηρωίδα μας προσπαθεί να βάλει τις σκέψεις της, τα συναισθήματά της και τη ζωή της σε τάξη. Είναι απίστευτο το πόσο οικείο είναι το περιεχόμενο των γραπτών: πρόκειται για πράγματα που όλοι έχουμε σκεφτεί, όλοι έχουμε νιώσει, συμπεράσματα στα οποία, λίγο-πολύ, όλοι έχουμε καταλήξει. Η δε γλώσσα που χρησιμοποιεί η συγγραφέας -άμεση, εύληπτη, σχεδόν προφορική- επιτείνει το αίσθημα αυτό.

Η Νίνα Κουλετάκη διαλέγει ένα προσωπικό και εξομολογητικό ύφος για να μιλήσει για τα πιο βαθιά ζητήματα της ζωής. Για το θάνατο, την απώλεια, τη μοναξιά. Για τον έρωτα, την αγάπη. Για την απόρριψη, τη ματαίωση, την ελπίδα. Για την κοινωνία, τη ρουτίνα, την αυτοπραγμάτωση. Αφήνει την ηρωίδα της ελεύθερη να περιπλανηθεί σε σκέψεις, να κάνει συσχετισμούς, να αφηγηθεί ιστορίες, επιδιώκοντας με αυτόν τον τρόπο να πετύχει μια αποδόμηση, μια ανάλυση της ανθρώπινης ύπαρξης.

Προσωπικό ύφος από τη μια, αλλά απουσία προσωπικών στοιχείων από την άλλη. Η ηρωίδα δεν έχει όνομα, ο ψυχίατρος επίσης, όπως και κανένα από τα πρόσωπα που αναφέρονται. Όλοι είναι σύμβολα. Όλα τα λεγόμενα σημαίνουν και κάτι άλλο πέρα από το προφανές. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον από άποψη συμβολισμού έχουν τα όνειρα: ένα πεδίο εντελώς ελεύθερο, σουρεαλιστικό, αλλά γεμάτο μηνύματα και ανοιχτές ερμηνείες.

Η Νίνα Κουλετάκη με τα "Μικρά Μνημόσυνα" επιδιώκει να καταθέσει έναν φιλοσοφικό στοχασμό. Να θέσει ερωτήσεις, να δώσει ίσως και μερικές απαντήσεις. Να αφηγηθεί ενδιαφέρουσες ιστορίες. Να βρει κοινά σημεία με τον αναγνώστη. Να δηλώσει μια αλήθεια. Και την ίδια στιγμή καταφέρνει να δώσει στο βιβλίο της ένα χαρακτήρα παιχνιδιάρικο, ευφάνταστο και απόλυτα άμεσο.