Γιώργος Σκαμπαρδώνης

"Κάθε βιβλίο πρέπει να κομίζει κάτι καινούργιο"

O συγγραφέας Γιώργος Σκαρμπαδώνης, με αφορμή την κυκλοφορία του νέου του βιβλίου "Ντεπό" από τις εκδόσεις Πατάκη.

 

Μιλήστε μου για το νέο σας βιβλίο, "Ντεπό", που μόλις κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πατάκη.

Πρόκειται για είκοσι εφτά διηγήματα γραμμένα την τελευταία τριετία. Βασικοί θεματικοί άξονες είναι το άστυ και η περιφέρεια, η μοναξιά και η συνύπαρξη, η φθορά και η απειλή του τέλους, η σχέση με τα ζώα, το τώρα και η μνήμη, το ελάχιστο και η μέγιστη σημασία του. Ενοποιητικό στοιχείο είναι πάντα το ύφος και η γλώσσα.

Έχετε ασχοληθεί πολύ με τη μικρή φόρμα, το διήγημα. Θεωρείτε ότι ως λογοτεχνικό είδος έχει από το κοινό ικανοποιητική ανταπόκριση; Ή ο κόσμος αγκαλιάζει κατ' εξοχήν το μυθιστόρημα;

Τον τελευταίο καιρό υπάρχει μια μεγαλύτερη αποδοχή του διηγήματος. Το μυθιστόρημα για πολλούς και μάλλον ακόμα αδιευκρίνιστους λόγους διαβάζεται πιο πολύ, ειδικά στην Ελλάδα, που έχει και μεγάλη παράδοση το διήγημα. Το θέμα, βέβαια, πάντοτε είναι να είναι πολύ καλό το βιβλίο, είτε μικρής, είτε μεγάλης φόρμας.

Τι είναι αυτό που θέλετε να εκφράσετε μέσα από τη γραφή; Ποιος θα λέγατε πως είναι ο βασικός άξονας της λογοτεχνικής σας δημιουργίας;

Δεν εκφράζει κανείς κάτι συγκεκριμένο, δε θέλει να στείλει ένα μήνυμα – αλλιώς θα έγραφε ένα άρθρο. Η λογοτεχνία είναι εξόχως περίπλοκη, πολυσημική και αινιγματική, και πασκίζει να αναδείξει την βαθύτερη ανθρώπινη κατάσταση, να φωταγωγήσει πλευρές της ανθρώπινης περιπέτειας με ένα καινούργιο φως.

Συγγραφή και επιτυχία: τι είναι επιτυχία για εσάς σε ό,τι αφορά στη συγγραφική σας δραστηριότητα;

Επιτυχία είναι να δώσεις τον καλύτερό σου εαυτό, με απόλυτη αυστηρότητα και πάθος. Με αφοσίωση και πειθαρχία. Από εκεί και πέρα κανείς δεν μπορεί να προβλέψει αν ένα βιβλίο θα έχει αποδοχή, θα είναι επιτυχημένο. Εξάλλου η επιτυχία είναι κάτι σχετικό – υπάρχουν και κακά βιβλία που κάνουν δεκάδες εκδόσεις.

Πόσος …"Σκαμπαρδώνης" υπάρχει μέσα σε κάθε σας κείμενο; Πόσο αξιοποιείτε λογοτεχνικά τα προσωπικά σας βιώματα;

Προφανώς και αξιοποιούνται. Αλλά δεν αρκούν τα δικά μου βιώματα, οφείλω να αναδείξω, να μεταπλάσω και τα βιώματα των άλλων, ενώ συμμετέχει πάντα η επινόηση και η φαντασία. Είναι συνδυασμός πολλών στοιχείων και υλικών, είναι η πάλη με το ύφος, τη γλώσσα, και η αγωνία διάνοιξης νέων εκφραστικών δρόμων. Κάθε βιβλίο πρέπει να κομίζει κάτι καινούργιο, αλλιώς δεν έχει νόημα να το εκδώσεις.

Τα κείμενα σας έχουν φτάσει και στη μεγάλη οθόνη. Πώς ήταν η εμπειρία της επαφής με την έβδομη τέχνη;

Είναι μια ευχάριστη εμπειρία. Γνωρίζεις μια άλλη, συγγενική τέχνη από τα μέσα, συνυπάρχεις με σκηνοθέτες και ηθοποιούς, ζεις την επίπονη διαδικασία δημιουργίας μιας ταινίας κι όλο αυτό αποτελεί κάποιο είδος διδασκαλίας. Αρδεύεται και η δική σου τέχνη μέσα απ’ όλα αυτά.

Θεωρείτε ότι η κρίση είχε, μέχρι στιγμής, βαθιά επίδραση στη λογοτεχνία; Έχει προκύψει, κατά τη γνώμη σας, ενδιαφέρουσα λογοτεχνική παραγωγή τα τελευταία χρόνια;

Πάντα υπάρχει ενδιαφέρουσα παραγωγή. Η ανθρώπινη κρίση είναι αιώνια και ατελεύτητη, δεν έχει να κάνει μόνο με το οικονομικό. Υπάρχει ο έρωτας, η απώλεια, η οδύνη, η παραφροσύνη, ο θάνατος, η προδοσία, η μοναξιά και κλπ, που δε φεύγουν ποτέ από την επικαιρότητα.

Τι είναι αυτό που δεν έχετε κάνει ακόμα λογοτεχνικά; Ποιοι είναι οι μελλοντικοί σας στόχοι και οι ευσεβείς σας πόθοι;

Αυτό δεν μπορώ να το ξέρω. Είναι θέμα έμπνευσης, συγκυρίας, και άλλων στοιχείων απρόβλεπτων. Ας έχουμε υγεία και ό,τι είναι να 'ρθει, θα 'ρθει.

 

Απο το 38ο τεύχος του περιοδικου Vakxikon.gr (www.vakxikon.gr)

Γιάννης Στάνκογλου

"Δεν μπορώ να με φανταστώ σε άλλο επάγγελμα"

 

Κύριε Στάνκογλου, η πιο πρόσφατη παράσταση σας είναι ο "Καλιγούλας", στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά. Πώς ήταν η εμπειρία;

Πολύ ωραία! Ο κόσμος την αγάπησε πολύ αυτήν την παράσταση. Πρόκειται βέβαια για ένα δύσκολο έργο και, για να είμαι ειλικρινής, δεν ήμουν σίγουρος για το πώς θα αντιδρούσε το κοινό. Παρατηρώ τελικά όμως ότι ο κόσμος έχει ανάγκη να ακούσει πράγματα που θέτουν ζητήματα υπαρξιακά, φιλοσοφικά, που λένε αλήθειες με ουσιαστικό τρόπο. Και είμαι και εγώ πολύ χαρούμενος που μου δόθηκε η ευκαιρία να παίξω αυτό το έργο, γιατί είναι ένα από τα αγαπημένα μου, ήδη από τότε που ήμουν στη σχολή.

Σχετικά με αυτό που είπατε για τις ανάγκες του κοινού, προς τα πού θα λέγατε ότι στρέφεται ο κόσμος θεατρικά τα τελευταία χρόνια;

Ο κόσμος πηγαίνει θέατρο με μεγαλύτερη συχνότητα από ότι παλιότερα και έχει αποκτήσει και ένα κριτήριο αυστηρότερο και πιο υψηλού επιπέδου απέναντι στις παραστάσεις. Από την άλλη παρατηρούμε ότι και οι ίδιοι οι καλλιτέχνες δεν επιλέγουν τα εύκολα πράγματα, αλλά τα δύσκολα. Τα οποία εν τέλει τα έχει ανάγκη και ο κόσμος, αυτά που του θέτουν ερωτηματικά. Το ίδιο ακριβώς βλέπουμε να συμβαίνει και στον κινηματογράφο, γι' αυτό και οι ελληνικές ταινίες τελευταία τα πάνε τόσο καλά στο εξωτερικό. Ελπίζω αυτό να έχει και μια συνέχεια και να υπάρξει και μια βοήθεια από το κράτος. Πρέπει να αρχίσουμε να εξάγουμε τον πολιτισμό μας με κάποιον τρόπο, να μην περιμένουμε μόνο να έρθουν τουρίστες εδώ για να δούνε τα μνημεία μας και να πληρωθούμε.

Θέατρο, σινεμά ή τηλεόραση;

Το θέατρο είναι το σπίτι μου. Εκεί πιστεύω ότι εξελίσσομαι και ότι μαθαίνω πράγματα, δε μένω στάσιμος. Είναι και δική μου επιθυμία να αλλάζω από χρονιά σε χρονιά ρόλους και να μην κάνω τα ίδια πράγματα, να συνεργάζομαι και με άλλους ανθρώπους. Και το σινεμά μού αρέσει και όποτε μου δίνεται η ευκαιρία είναι μεγάλη μου χαρά, αλλά ο κινηματογράφος είναι, κατά κάποιον τρόπο, η ερωμένη… Από την τηλεόραση απέχω εδώ και εφτά-οχτώ χρόνια, με εξαίρεση μερικά guest που έκανα. Γίνονται κάποιες συζητήσεις για του χρόνου, αρκεί να είναι κάτι που θα μου αρέσει και θα με ενδιαφέρει.

Με βάση ποια κριτήρια διαλέγετε τους ρόλους σας;

Αναλόγως σε ποια κατάσταση είμαι και τι θα μου προτείνουν… Παίζουν ρόλο οι συνεργάτες και το ίδιο το έργο φυσικά -και κατά πόσο είναι διαφορετικό από αυτό που έχω κάνει την προηγούμενη χρονιά. Μου αρέσει η εναλλαγή, η μεταμόρφωση, γι' αυτό το λόγο κάνω αυτή τη δουλειά.

Και ποιον από όλους σας τους ρόλους αγαπήσατε περισσότερο;

Α, δεν μπορώ να πω, είναι πολύ δύσκολο να πω μόνο έναν, τους έχω αγαπήσει όλους. Και δεν είναι μόνο οι ρόλοι, πολύ περισσότερο είναι οι συνεργασίες: Μαρμαρινός, Καραθάνος, Γιάνναρης, Κούτρας, Μασκλαβάνου και τόσες άλλες…

Μετανιώνετε για πράγματα που έχετε κάνει στη δουλειά σας;

Συνήθως όχι… Ασφαλώς έχουν έρθει στιγμές που περίμενα κάτι άλλο και αυτό που έκανα δεν ήταν αυτό που ήθελα τελικά, αλλά το πάλεψα ώστε να μην εγκαταλείψω τη βάρκα… Πιστεύω ότι κάθε εμπειρία έχει κάτι να σου δώσει και δεν πρέπει να τα παρατάς.

Αν δε σας βλέπαμε στο επάγγελμα του ηθοποιού, πού θα μπορούσαμε να σας είχαμε δει;

Δεν ξέρω, ίσως σε πολλά πράγματα. Αλλά αγαπάω τόσο πολύ αυτό που κάνω που πλέον δεν μπορώ να με φανταστώ κάπου αλλού.

Τη νέα γενιά ηθοποιών πώς τη βρίσκετε;

Επειδή διδάσκω και στον Ίασμο εδώ και τρία χρόνια, βλέπω πολλά παιδιά που έχουν πολύ πάθος και δουλεύουν σκληρά. Και παρατηρώ ότι αυτή η γενιά έχει πιο σφαιρική παιδεία, δηλαδή φροντίζει για τα πάντα, και για το σώμα και για τη φωνή και για την κίνηση, δουλεύει πάνω σε όλα. Από εκεί και πέρα, τα πράγματα ως γνωστόν είναι δύσκολα, υπάρχουν πάρα πολλοί ηθοποιοί, γίνονται πολλές παραγωγές, που δεν ξέρω αν όλες αυτές είναι κερδοφόρες και αν αμείβονται όλοι αυτοί οι ηθοποιοί κι αν όντως ζούνε από αυτό που κάνουν. Παρόλ' αυτά, βλέπεις παιδιά που το αγαπούν, που προτιμούν να δουλεύουν κάπου αλλού και παράλληλα να ασχολούνται και με την ηθοποιία.

Τελικά τι μετράει περισσότερο σε αυτή τη δουλειά; Το ταλέντο; Οι δημόσιες σχέσεις;

Το ταλέντο είναι πέντε-δέκα, το πολύ είκοσι, τοις εκατό. Από εκεί και πέρα είναι η δουλειά. Πρέπει να δουλέψεις πολύ, να δουλέψεις με διαφορετικούς τρόπους, να είσαι ανοιχτός σε όλα και να έχεις εμπειρίες ζωής, να αγαπάς αυτό που κάνεις. Και παίζει ρόλο και η τύχη, αν μια δουλειά που θα κάνεις θα έχει επιτυχία και θα σου φέρει κι άλλη δουλειά αργότερα…

Τι θα θέλατε να κάνετε στο μέλλον που δεν έχετε κάνει ακόμα;

Πολλά! Μια τρελή κωμωδία, κείμενα του Μπέκετ που αγαπώ πολύ, μου αρέσει το "Έγκλημα και Τιμωρία" και θα ήθελα να παίξω τον Ρασκόλνικωφ… Ελπίζω στο μέλλον να τα καταφέρω!

Αυτή τη στιγμή παίζεται στο σινεμά η ταινία "Invisible" του Δημήτρη Αθανίτη, στην οποία πρωταγωνιστείτε. Τι άλλο ετοιμάζετε για το άμεσο μέλλον;

Εκτός από το "Invisible" που ταξιδεύει στις κινηματογραφικές λέσχες όλης της Ελλάδας, το Μάρτιο βγήκε στις αίθουσες και η ταινία "America square" του Γιάννη Σακαρίδη. Το καλοκαίρι θα είμαι πάλι στην παράσταση "Επτά επί Θήβας", η οποία θα ανεβεί στην Επίδαυρο και από εκεί θα περιοδεύσει σε όλη την Ελλάδα.

 

Συνεντευξη στο περιοδικο vakxikon.gr, τ.37 (vakxikon.gr)

Θόδωρος Αγγελόπουλος

«Είναι σημαντικό να αισθάνεσαι μια επαφή μέσα από ένα έργο που έχεις κάνει»

 

Κύριε Αγγελόπουλε, πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε με την σκηνοθεσία και πώς κάνατε τα πρώτα σας βήματα στο χώρο αυτό;

Δε πιστεύω ότι επιλέγει κανείς συνειδητά αυτό που θα κάνει. Απλά κάποια στιγμή αισθάνεται τι θα ήθελε να κάνει. Εγώ στην αρχή έβλεπα κινηματογράφο όπως όλοι. Μετά άρχισε να με ενδιαφέρει ποιος έκανε την ταινία. Σιγά-σιγά από αυτό οδηγήθηκα στο να κάνω αναγνωρίσεις άλλου τύπου, δηλαδή σε τι διαφέρει η μία ταινία από την άλλη, όχι μόνο θεματικά, αλλά εκφραστικά. Μέχρι που κατέληξα στην απόφαση να εγκαταλείψω τη Νομική.

Κάνατε τεράστια στροφή.

Ναι όντως. Αλλά εγώ ούτως ή άλλως ξεκίνησα από το γράψιμο, από πολύ νωρίς έγραφα διηγήματα και ποιήματα. Επομένως από αυτόν τον τρόπο έκφρασης οδηγήθηκα σε ένα άλλον τρόπο έκφρασης, διατήρησα δηλαδή αυτό που λέμε ανάγκη έκφρασης. Και γι’ αυτό ακριβώς δεν κάνω ποτέ ταινίες για λόγους επαγγελματικούς, επαγγελματικά δεν έχω κάνει τίποτα.

Μέσα από τις ταινίες σας τι είναι αυτό που θέλετε να περάσετε, σε ποιο σημείο θέλετε να αγγίξετε το θεατή;

Θέλω να βγάλω αυτό ακριβώς που θέλει να βγάλει και ένας συγγραφέας όταν γράφει. Ο συγγραφέας γράφει για τον εαυτό του, για τους γύρω του, για την ιστορία του, ή για κάτι που φαντάζεται. Εγώ ασχολήθηκα κυρίως με ιστορίες που έχουν περάσει μέσα από τη δική μου εμπειρία. Γεννήθηκα πριν από τον πόλεμο, τα πρώτα μου χρόνια ήταν κατά τη διάρκεια του πολέμου και των άλλων γεγονότων που ακολούθησαν, συν την εμπειρία στο Παρίσι και την επιστροφή σε μια ανώμαλη ελληνική περίοδο, αυτήν της αποστασίας. Όλα αυτά έπαιξαν το ρόλο τους στη διαμόρφωση μου και στην ευαισθητοποίηση μου απέναντι στα γεγονότα. Κυρίως βέβαια με επηρέασε αυτό που έζησα όταν ήμουν εννιά χρονών, τη σύλληψη του πατέρα μου από τον ξάδερφό μου, γιατί η οικογένεια ήταν κομμένη στα δύο, αριστεροί-δεξιοί, και την αναζήτηση του πτώματος του πατέρα μου, -νομίζαμε ότι είχε εκτελεστεί-, με την μητέρα μου να με κρατάει από το χέρι, μέσα σε δεκάδες πτώματα έξω από την Αθήνα.

Αυτό πρέπει να σας στιγμάτισε φοβερά.

Απολύτως. Ίσως να είναι η καταγωγική εικόνα όλης μου της δουλειάς.

Επομένως μέσα από την δουλειά σας θέλετε να αναδείξετε τον πόνο, την ομορφιά ίσως, τι ακριβώς;

Όλες μου οι ταινίες είναι πάνω στην ανθρώπινη μοίρα. Στο πόσο μας διαμορφώνουν τα γεγονότα και αυτά που μας συμβαίνουν και σε ποιο βαθμό μπορούμε εμείς να τα επηρεάσουμε.

Η δική σας άποψη ποια είναι; Υπερισχύει η βούληση του ανθρώπου ή τα ίδια τα γεγονότα;

Θεωρώ ότι η πορεία της ιστορίας, αυτού που λέμε ανθρώπινη μοίρα, είναι σχεδόν πιο δυνατή από εμάς, μας διαμορφώνει. Κάνουμε προσπάθειες να την διαμορφώσουμε, δεν ξέρω όμως σε ποιον βαθμό το καταφέρνουμε. Γιατί πώς είναι δυνατόν να επηρεάσει κάποιος τα γεγονότα της χώρας μας, όταν η ίδια η χώρα μας επηρεάζεται από άλλους παράγοντες, εξωγενείς από αυτήν;

Κινηματογράφος και ελευθερία: εσείς πόση ελευθερία αισθάνεστε παράγοντας μια ταινία;

Απόλυτη. Το μόνο που είναι ανασταλτικό και παίζει ένα είδος “λογοκρισίας” είναι το οικονομικό, αν έχω δηλαδή το απαραίτητο ποσό για να καλύψω όλο αυτό που φαντάζομαι. Το οποίο ποσό ποτέ δεν είναι αρκετό.

Είστε από τους πιο διάσημους σκηνοθέτες στην Ελλάδα και από τους πιο πολυσυζητημένους. Αυτό πώς σας κάνει να αισθάνεστε;

Αυτό δείχνει ότι υπάρχει ένα ενδιαφέρον για αυτό που κάνω. Και είτε κριτικά αντιμετωπίζεται είτε σαν ποίηση και μαγεία -γιατί συμβαίνουν και τα δύο- έχει ενδιαφέρον. Αλλά κανείς δεν μπορεί να πετύχει το απόλυτο. Επαναλαμβάνω πολύ συχνά την απάντηση του Μπόρχες όταν τον ρώτησαν για ποιον γράφει: «Για μένα, για τους φίλους μου, που μπορεί να είναι ένας ή εκατομμύρια, και για να γλυκάνω, να απαλύνω τον χρόνο που περνάει».

Και ερχόμαστε στο θέμα του χρόνου, το οποίο σας απασχολεί πάρα πολύ.

Ναι, είναι ένα κεντρικό στοιχείο του προβληματισμού μου. Το πέρασμα του χρόνου έχει να κάνει με την αίσθηση της απώλειας. Χάνονται πράγματα που βιώσαμε και αυτά τα βιώματα, που ήταν οι δυνατές στιγμές έντονου πόνου ή οι δυνατές στιγμές χαράς ή οτιδήποτε άλλο, υπάρχουν σήμερα σαν να ήταν τότε χωρίς να είναι τότε.

Ένας καλλιτέχνης, ένας άνθρωπος του πνεύματος, τι θέση έχει στην σημερινή κοινωνία έτσι όπως έχει πλέον αυτή διαμορφωθεί;

Υπάρχει ένας πολύ σπουδαίος Γερμανός ποιητής, ο Χέντερλιν, ο οποίος είπε: «Και οι ποιητές τι χρειάζονται σε αυτόν τον άχαρο καιρό;». Εγώ θέλω να πω ότι χρειάζονται. Γιατί νομίζω ότι η ποίηση γλυκαίνει το πέρασμα του χρόνου.

Αντιστοίχως, θεωρείτε ότι εσείς έχετε μια τέτοιου είδους δύναμη μέσα από τις ταινίες σας;

Δεν ξέρω. Ακούω πολλά. Πρόσφατα ήμουν στη Λάρισα. Στο τέλος της προβολής της ταινίας δεν μπορούσαμε να κάνουμε διάλογο μέσα στην αίθουσα γιατί έπρεπε να αρχίσει η επόμενη προβολή. Βγαίνοντας έξω βλέπω όλον τον κόσμο από την αίθουσα να με περιτριγυρίζει, να κάνει έναν κύκλο γύρω μου και εγώ ήμουν με ένα μικρόφωνο στη μέση και έτσι όρθιοι καθίσαμε περίπου μιάμιση ώρα. Στο τέλος αισθάνθηκα ότι κάτι έγινε, ότι κάτι συνέβη ανάμεσα μας. Είναι πολύ σημαντικό να αισθάνεσαι μια επαφή μέσα από ένα έργο που έχεις κάνει.

Πριν είπατε ότι κανείς δεν μπορεί να φτάσει στο απόλυτο. Τι είναι αυτό που δεν έχετε κάνει ακόμα;

Δεν θα έλεγα τι, θα έλεγα σε ποιο βαθμό. Ο Τρυφώ έλεγε ότι πετυχαίνουμε μόνο ένα τριάντα τοις εκατό των προθέσεών μας και πρέπει να είμαστε και ευχαριστημένοι. Η αλήθεια είναι ότι όντως ποτέ δεν φτάνουμε. Στο ξεκίνημα είμαστε τόσο γεμάτοι από κάτι που ιδεατά εκείνη η στιγμή είναι το απόλυτο, το εκατό. Στην πραγμάτωση όμως δεν φτάνουμε ποτέ.

Εσείς πού ακριβώς είστε;

Δεν ξέρω, δεν μπορώ να το αποτιμήσω. Άλλες φορές νομίζω ότι είμαι πολύ κοντά προς αυτό που είχα σκεφτεί και άλλες φορές ότι είμαι πολύ μακριά. Το περίεργο είναι ότι τις φορές που νομίζω ότι έχω ολοκληρώσει οι θεατές είναι λιγότερο ικανοποιημένοι και άλλες φορές που νομίζω ότι δεν έχω ολοκληρώσει οι θεατές είναι πιο ευχαριστημένοι.

Στη δουλειά σας τι είναι αυτό που φοβάστε;

Αδυναμία να πραγματώσω για αντικειμενικούς λόγους αυτό που έχω σκεφτεί. Φοβάμαι τον εξωτερικό παράγοντα. Τον εαυτό μου δεν τον φοβάμαι, αντιθέτως εκείνη τη στιγμή αισθάνομαι μια πληρότητα.

 

Περιοδικό Ser-Free, τεύχος 3, Απρίλιος 2009