Η ψυχική διαταραχή στον κινηματογράφο

Έξι εμβληματικοί ήρωες του κινηματογράφου που πάσχουν από κάποια ψυχική ασθένεια (+ένας τηλεοπτικός!)

Της Χρυσάνθης Ιακώβου / Αναδημοσίευση από το Artcore 

One Flew over the Cuckoo's Nest (1975), του Milos Forman

Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε ακριβώς με ψυχική διαταραχή, καθώς ο ήρωας μας, ο Jack Nicholson, προσποιείται ότι χρήζει ψυχιατρικής θεραπείας, χωρίς να πάσχει από κάποια ψυχική ασθένεια, για να αποφύγει τη φυλακή. Βέβαια και το ψυχιατρείο στο οποίο νοσηλεύεται τελικά δεν είναι και το καλύτερο μέρος, καθώς θα δούμε τόσο τον πρωταγωνιστή μας όσο και τους άλλους τρόφιμους να υποβάλλονται σε αμφιλεγόμενες ιατρικές μεθόδους.

The silence of the lambs (1991), του Jonathan Demme

Το απόλυτο θρίλερ με ψυχικά διαταραγμένους δολοφόνους. Ένας ευφυής ψυχίατρος, ο Hannibal Lecter, που αρέσκεται στο να …τρώει ανθρώπους, βοηθάει την πράκτορα Claris να πιάσει έναν άλλον δολοφόνο, ο οποίος σκοτώνει γυναίκες για να πάρει το δέρμα τους και να γίνει γυναίκα ο ίδιος. Βέβαια, η ταινία δεν περνάει και τη ρεαλιστικότερη εικόνα για την LGBT κοινότητα, αλλά αυτό είναι ένα άλλο θέμα.

A beautiful mind (2001), του Ron Howard

Από τις καλύτερες βιογραφίες που έχουμε δει ever στη μεγάλη οθόνη είναι αυτή του John Nash, του μαθηματικού που έπασχε από σχιζοφρένεια. Εκτός του ότι πρόκειται για μια υπέροχη ταινία, το ιδιαίτερο με την περίπτωση του Nash είναι ότι κατάφερε να ελέγξει σε εντυπωσιακό βαθμό τη διαταραχή του και να κερδίσει και Νόμπελ. Βέβαια, ο Nash στην πραγματικότητα δεν έπασχε από οπτικές παραισθήσεις, αλλά μόνο από ακουστικές, αλλά αυτό μάλλον δε θα είχε το ίδιο κινηματογραφικό ενδιαφέρον!

The Aviator (2004), του Martin Scorsese

Άλλη μια βιογραφία, αυτή του Howard Hughes, του πρωτοπόρου μηχανικού της αεροναυπηγικής, ο οποίος πάσχει από ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Ο Hughes βρήκε την απόλυτη κινηματογραφική ενσάρκωση στον Leonardo DiCaprio, ο οποίος θεωρείται από πολλούς σινεφίλ ότι ερμηνεύει τον κορυφαίο ρόλο της καριέρας του (και ο οποίος του χάρισε την πρώτη του υποψηφιότητα για Όσκαρ Α' Ανδρικού Ρόλου). Fan fact: και ο ίδιος ο DiCaprio υπέφερε σε μικρότερη ηλικία από ψυχαναγκαστική συμπεριφορά, γι' αυτό μετά το τέλος της ταινίας κατέβαλλε προσπάθειες για να προσπαθήσει και πάλι να την ξεπεράσει.

As good as it gets (1997), του James L. Brooks

Και σε αυτήν την ταινία έχουμε να κάνουμε με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, αλλά με τρόπο πιο ανάλαφρο. Ο Jack Nicholson σε έναν απολαυστικότατο ρόλο που του χάρισε και ένα Όσκαρ Α' Ανδρικού Ρόλου έχει ένα σωρό καταναγκασμούς, αλλά μια σειρά από γεγονότα θα φέρει τα πάνω-κάτω στη ζωή του.

Melancholia (2011), του Lars Von Trier

Με το θέμα της κατάθλιψης δεν καταπιάνεται συχνά η έβδομη τέχνη, αλλά ο Trier στο "Melancholia" μας δίνει μία ενδιαφέρουσα εικόνα της. Η Kirsten Dunst -σε μια αξιοσημείωτη ερμηνεία- βιώνει ένα έντονο καταθλιπτικό επεισόδιο την προηγουμένη του γάμου της, την ίδια στιγμή που ένας πλανήτης οδεύει σε καταστροφική σύγκρουση με τη γη. Ιδιαίτερη ταινία, που αν μη τι άλλο παρουσιάζει την κατάθλιψη σχετικά ρεαλιστικά.

Bonus: Monk (2002-2009), του Andy Breckman

Αστυνομικές σειρές υπάρχουν πάρα πολλές, αλλά το ενδιαφέρον της συγκεκριμένης βρίσκεται στο ότι ο πρωταγωνιστής πάσχει από ιδεοψυχαναγκαστική συμπεριφορά και η ζωή του είναι μια ατελείωτη σειρά από ψυχαναγκασμούς και φοβίες. Αυτό άλλοτε περιπλέκει τα πράγματα και άλλοτε βοηθά στην επίλυση των υποθέσεων. Απολαυστική σειρά και μια ξεχωριστή ερμηνεία από τον Tony Shalhoub.

Ο Αλέξανδρος Στεργιόπουλος για το Lacrimosa στο Περιοδικό

 

Του φωτός και της ύπαρξης

Η Χρυσάνθη Ιακώβου γράφει πάντα κάτω από το φως του καλοκαιριού. Πάντα! Τα αόρατα μόρια φωτός γεμίζουν κάθε πτυχή της ύπαρξης της και οι ανεξέλεγκτες ηλιακές πορείες ορίζουν το ποιητικό της είναι. Ο χρόνος στέκεται στην λίγο παραπάνω στην τελευταία γραμμή του ήλιου και ο χώρος μένει πάντα ανοιχτός, σαν μια αυλή που οδηγεί στις δικές της εποχές. Πάνω σε παιδικά γέλια σκάνε οι ήχοι της ζωής της, οι σταθερές αντανακλάσεις των ζωών της, των προηγούμενων και των επόμενων. Κι αν όλα μένουν γυμνά και διψασμένα, ξερά, η δροσιά των ταλαιπωρημένων σταγόνων ανακουφίζει και συνοδεύει τον ήχο του «Lacrimosa» (Εκδόσεις Βακχικόν).

Η τρίτη συλλογή της Ιακώβου δείχνει τη βαθιά ποιητική της ανησυχία, την ευαισθησία σύντροφο και το ανέμελο βλέμμα. Κι αν σε προτρέπει να ακούσεις το «Lacrimosa» του Ζμπίγκνιου Πράισνερ είναι για να καταλάβεις, να ακούσεις την ψυχή του καλοκαιριού, τη στιγμή που φεύγει και έρχεται ξανά και ξανά. Σε προετοιμάζει για την αναπότρεπτη εισβολή φωτός και την ετεροχρονισμένη βουτιά του κόσμου τούτου. Αναζωογονητικό αεράκι οι νότες του Πράισνερ, του Ρίχτερ, του Γκλας και στην εύθραυστη κόψη τους τα λόγια της Ιακώβου, τα θερινά, τα καλοκαιρινά μας: Καλοκαίρι ολόφωτο/με τα παιδικά γέλια/τζιτζίκια. Εκεί που το σώμα κλαίει και η καρδιά γελά, εκεί το «Lacrimosa».

Η ποιήτρια Ιακώβου καταλαβαίνει το κόσμο καλύτερα, τις εικόνες που της δίνει και τις εικόνες που της κρύβει. Σίγουρα πιο ώριμη ξέρει πού και πώς θα τοποθετήσει τις λέξεις. Υπάρχουν ποιήματα -όπως το Φωνές από μακριά- που ξεκινούν και φτιάχνονται από έναν στίχο και στον απόηχο τους παρασυρόμαστε. Ο ελεύθερος στίχος είναι καλά δουλεμένος, υπάρχει σ’ αυτόν σκέψη που συγκρατεί και απελευθερώνει και όπως γράφει στο ποίημα Απολεσθείσα ευχή: δεν είμαστε αυτοί/που θα μπορούσαμε να γίνουμε. Το «Lacrimosa» είναι η τελευταία και πρώτη εικόνα του καλοκαιριού, νοσταλγική, λυρική, κρύβεται για πάντα μέσα μας.

Το Περιοδικό, 12 Οκτωβρίου 2021

Συνέντευξη στο Περί Ου και στην Λένη Ζάχαρη

 

Με αφορμή την κυκλοφορία της τρίτης μου ποιητικής συλλογής, Lacrimosa, έδωσα συνέντευξη στο λογοτεχνικό περιοδικό Περί Ου και στη Λένη Ζάχαρη τον Οκτώβριο του 2021

«…ένα πουλί στο σύρμα/ δίνει τον ρυθμό/ μια μελωδία ξεχασμένη/ -γιατί λαλείς/ πάνω απ’ της λήθης/ το πέτρινο σκηνικό;» (Μια μελωδία ξεχασμένη)
Με αφορμή τους στίχους αυτούς θα ήθελα να σε ρωτήσω ποιος είναι ο ρόλος του ποιητή στον κόσμο;
Ο ρόλος του ποιητή, κατά τη γνώμη μου, είναι να δίνει μια άλλη ερμηνεία για όσα μας περιβάλλουν. Να κάνει τους αναγνώστες να δουν τα πράγματα από μια νέα οπτική γωνία. Σκοπός της τέχνης είναι έτσι κι αλλιώς να μας δίνει τροφή για να σκεφτούμε και να ανυψωθούμε πνευματικά, ομοίως θεωρώ πως ο κάθε ποιητής μπορεί προσφέρει ένα νέο είδος «αλήθειας», το οποίο ο αναγνώστης μπορεί να το ερμηνεύσει όπως του ταιριάζει.

Γιατί γράφεις εσύ; Είναι η ποίηση «μια μελωδία ξεχασμένη»;
Παραγκωνισμένη ίσως, αδικημένη ναι, παρεξηγημένη σίγουρα, ξεχασμένη όμως ποτέ δεν είναι η ποίηση. Πάντα θα αγαπιέται και θα διασώζεται μέσα στον χρόνο. Εγώ γράφω γιατί αυτός είναι ο τρόπος μου να ερμηνεύω τον κόσμο, να επικοινωνώ, να προσπαθώ να φτάσω στα βαθύτερα επίπεδα της ύπαρξης. Όλοι οι άνθρωποι προσπαθούμε να βρούμε την προσωπική μας αλήθεια, εγώ το κάνω αυτό μέσω της γραφής.

«υπάρχεις και δεν υπάρχεις/ σαν είδωλο ψευδαίσθησης/…/η ζωή προχωράει/ στη γραμμική ευθεία του κύκλου…» (Κόκκινη αντανάκλαση)
Είναι οξύμωρη η ζωή ή οι άνθρωποι ζούμε με ψευδαισθήσεις; Κι η ποίηση πώς λειτουργεί;

Η ζωή είναι οξύμωρη, κλείνει μέσα της τις μεγαλύτερες αντιθέσεις, ευτυχία και δυστυχία, ανταμοιβή και αδικία, δεν συμβαδίζει με τα θέλω μας, καμιά φορά μοιάζει να μας περιγελά. Αλλά και οι άνθρωποι φυσικά και ζούμε με ψευδαισθήσεις, δεν έχουμε πάντα την αντίληψη να κρίνουμε σωστά τις καταστάσεις, να πάρουμε τις «σωστές» αποφάσεις. Πολλές φορές έχουμε λάθος εικόνα ακόμα και για τον ίδιο μας τον εαυτό. Η ποίηση δεν μπορεί να λύσει το δράμα αυτό της ύπαρξής μας, μπορεί όμως να μας βοηθήσει να φτάσουμε στην αυτογνωσία. Και είναι κι αυτό μια παρηγοριά.

«μέσα από τη μήτρα των καλών προθέσεων/ ξεπηδούν απρόοπτα οι διαψεύσεις…»(Κόντρα)
Σ’ αυτή την πορεία που μας φέρνει ολοένα πιο κοντά στο θάνατο διαψεύδοντας τις προσδοκίες μας, ποιος είναι για σένα ο ρόλος της ποίησης;

Γράφουμε ποίηση –και γενικότερα κάνουμε τέχνη– για να ξορκίσουμε τον φόβο του θανάτου. Για να γευτούμε λίγο μια ψευδαίσθηση αθανασίας. Γράφουμε και διαβάζουμε ποίηση για να ερμηνεύσουμε τα μυστήρια της ζωής. Για να φτάσουμε στην αυτοπραγμάτωση. Θεωρώ πως η επαφή με την ποίηση (τόσο για αυτούς που τη γράφουν όσο και για αυτούς που τη διαβάζουν) προσφέρει μια μικρή λύτρωση, μπορεί να κάνει λίγο πιο ανώδυνα κάποια πράγματα.

Αυτοί οι δύο στίχοι θυμίζουν έντονα αρχαία λυρική ποίηση, όπως και πολλοί άλλοι στα ποιήματά σου. Έχει αλλάξει ο προβληματισμός του ανθρώπου σήμερα;
Τα βασικά υπαρξιακά ερωτήματα –αυτά στα οποία καλείται παραδοσιακά να «απαντήσει» η τέχνη– δεν αλλάζουν. Οι κοινωνίες και οι ιδεολογίες αλλάζουν, αλλά οι πιο βαθείς προβληματισμοί του ανθρώπου παραμένουν ίδιοι. Ο ίδιος ο άνθρωπος δεν αλλάζει, τα βασικά του ένστικτα είναι τα ίδια σε όλους τους αιώνες. Το έργο τέχνης που καταφέρνει να συλλάβει τους αιώνιους αυτούς προβληματισμούς γίνεται διαχρονικό – όπως βλέπουμε να συμβαίνει με τόσα και τόσα έργα του παρελθόντος που δεν παλιώνουν ποτέ.

«…δεν είμαστε αυτοί/ που ευχηθήκαμε να γίνουμε,/…/ δεν είμαστε αυτοί/ που θα μπορούσαμε να γίνουμε/ μα μήτε το μετανιώσαμε/ μήτε το καταλάβαμε κιόλας». (Απολεσθείσα ευχή)
Πόσο δύσκολος είναι ο δρόμος προς την αυτογνωσία;
Προφανώς ο δυσκολότερος δρόμος που καλείται να διαβεί ο άνθρωπος. Αδύνατον να τον περπατήσεις μέχρι τέλους. Το ίδιο ισχύει και για τον δρόμο προς την αυτοπραγμάτωση, καθώς και για τον δρόμο προς την εκπλήρωση των επιθυμιών και των ονείρων μας. Όλα αυτά βέβαια είναι αλληλένδετα. Είναι στη φύση του ανθρώπου να επαναπαύεται, να παρασύρεται από τη ρουτίνα και από όσα του φέρνει η ζωή τυχαία, που παύει από ένα σημείο και μετά να προσπαθεί να γίνει η καλύτερη εκδοχή του εαυτού του. Πιστεύω πως σε αυτό ακριβώς το στοιχείο της φύσης μας πρέπει να αντισταθούμε.  

Με αφορμή στίχους των ποιημάτων σου να σε ρωτήσω, πόσο κοντά βρίσκεται ο ποιητής με το Θεό;
Δεν θεωρώ πως συνδέονται απαραίτητα η πίστη με την ποίηση. Εξαρτάται προφανώς από τον κάθε ποιητή, πόσο κοντά αισθάνεται ο ίδιος στον Θεό και πώς αυτό επηρεάζει τη γραφή του. Ο ποιητής «πρέπει» να βρίσκεται κοντά στον άνθρωπο. Να σκύβει πάνω από το ανθρώπινο δράμα, να αγκαλιάζει την ανθρώπινη αδυναμία, να αντικρίζει την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Έτσι πιστεύω πως μπορούν να προκύψουν τα καλά ποιήματα, αυτά που «έχει ανάγκη» να διαβάσει ο κόσμος και που αγαπάει.